Bilişim dünyası, sadece kodlar ve cihazlardan ibaret değildir; aynı zamanda insanların birbiriyle etkileşime girdiği devasa bir sosyal alandır. Bu alanda doğruyu yanlıştan ayırt etmemizi sağlayan pusulaya Bilişim Etiği diyoruz.
İşte bu önemli konuyu kapsayan, günlük hayattan örneklerle zenginleştirilmiş konu anlatımı:
1. Bilişim Etiğinde Temel Kavramlar
Bilişim etiğini anlamak için önce bu dünyanın yapı taşlarını bilmemiz gerekir:
Fikri Mülkiyet: Bir kişinin zihinsel emeği ile ortaya koyduğu her türlü eserdir (yazılım, müzik, makale, görsel tasarım).
Dijital Vatandaşlık: Teknoloji kullanımına ilişkin davranış normlarıdır. İnterneti güvenli, etik ve sorumlu kullanma sanatıdır.
Gizlilik ve Mahremiyet: Kullanıcılara ait verilerin (fotoğraf, konum, mesajlar) izinsiz paylaşılmaması ve korunmasıdır.
Siber Suç: Bilgi sistemlerine yönelik saldırılar veya bu sistemleri kullanarak işlenen suçlardır (dolandırıcılık, siber zorbalık vb.).
2. Günlük Hayatta Bilişim Etiği (İlkeler ve Uygulamalar)
Bilişim etiği sadece kitaplarda kalan bir kural dizisi değil, her "tık" ve "paylaş" dediğimizde devreye giren bir yaşam biçimidir.
A. Dürüstlük ve Doğruluk
İnternette paylaşılan bilginin doğruluğundan emin olmak gerekir.
Kötü Örnek: "WhatsApp'tan gelen 'Bu linke tıklarsan bedava internet kazanacaksın' mesajını herkese yaymak."
Etik Davranış: Kaynağı belirsiz haberleri paylaşmadan önce teyit etmek (Örneğin; teyit.org gibi siteleri kullanmak).
B. Başkalarının Haklarına Saygı (Fikri Mülkiyet)
Başkasına ait bir içeriği kendinmiş gibi sunmamak.
Kötü Örnek: Bir ödev yaparken internetten bulduğun bir makaleyi kopyalayıp altına kendi adını yazmak.
Etik Davranış: Alıntı yaptığın her bilginin yanına kaynağını belirtmek. (Örn: "Bu fotoğraf Pixabay sitesinden alınmıştır.")
C. Zarar Vermeme ve Nezaket (Netiket)
Ekranın arkasında da bir insan olduğunu unutmamak.
Kötü Örnek: Oyun oynarken karşı tarafa sinirlenip hakaret içerikli mesajlar yazmak veya sosyal medyada birini linç etmek.
Etik Davranış: Yüz yüze söyleyemeyeceğin hiçbir şeyi internet üzerinden yazmamak.
3. Etik Kurallara Uygun Davranmanın Önemi
Neden bu kurallara uymalıyız? Sadece "yasak" olduğu için mi? Elbette hayır.
Güven İnşası: Etik kurallar, interneti herkes için güvenli bir yer yapar. İnsanlar birbirine ve sistemlere güvenirse, dijital dünya gelişmeye devam eder.
Kaosun Önlenmesi: Eğer herkes başkasının verisini çalsaydı veya sürekli yalan haber yaysaydı, internet kullanılmaz bir bilgi çöplüğüne dönerdi.
Kişisel Hakların Korunması: Mahremiyete saygı, bizim özel hayatımızın da başkaları tarafından ihlal edilmesini önleyen bir kalkandır.
Hukuki Güvenlik: Etik davranmak, sizi farkında olmadan işlenebilecek "bilişim suçları"ndan ve ağır yasal yaptırımlardan korur.
Unutma: Bilişim etiği, kimse izlemiyorken bile doğru olanı yapmaktır.
Özet Tablo: Etik mi, Değil mi?
| Durum | Etik mi? | Nedeni |
| Ücretsiz diye korsan oyun indirmek | ❌ | Emeğe saygısızlık ve telif hakkı ihlali. |
| Bir arkadaşının şifresini şaka amaçlı kullanmak | ❌ | Kişisel mahremiyetin ihlali. |
| Birinin fotoğrafını paylaşmadan önce izin istemek | ✅ | Kişilik haklarına saygı. |
| Ödevde kullanılan siteleri kaynakçada belirtmek | ✅ | Fikri mülkiyet haklarına uyum. |
Bilişim etiğini sadece teoride bırakmayıp, gerçek hayatta karşımıza çıkabilecek "gri alanlar" üzerinden incelemek konuyu çok daha iyi pekiştirir. İşte öğrencilerin veya kullanıcıların empati kurabileceği 4 farklı senaryo ve analizleri:
Senaryo 1: "Sadece Bir Fotoğraf" (Gizlilik ve Mahremiyet)
Olay: Selin, okul kantininde arkadaşlarıyla otururken komik bir şekilde uyuyakalan sınıf arkadaşı Mert’in fotoğrafını çeker. Fotoğrafı, sadece kendi aralarında olan 5 kişilik WhatsApp grubuna "Günün uykucusu :)" notuyla atar.
Etik Analiz: Selin kötü niyetli olmasa bile, Mert’in izni olmadan onun görüntüsünü çekip paylaşmıştır. Bu, Mert'in dijital mahremiyetine bir saldırıdır.
Dönüştürülmüş Etik Davranış: Selin fotoğrafı çekebilir ancak paylaşmadan önce Mert’e gösterip "Bunu gruba atabilir miyim?" diye sormalıdır. Mert "Hayır" derse, fotoğrafı hemen silmelidir.
Senaryo 2: "Kopyala-Yapıştır Ödevi" (Fikri Mülkiyet)
Olay: Can’ın yarın teslim etmesi gereken bir tarih ödevi vardır. Zamanı daraldığı için Wikipedia’dan iki paragrafı ve bir blog yazarının makalesini olduğu gibi kopyalayıp ödevine yapıştırır. Kendi cümlesiymiş gibi öğretmene sunar.
Etik Analiz: Bu bir intihal (aşırma) suçudur. Başkasının fikri emeğini, kendi emeğiymiş gibi göstermek bilişim etiğine aykırıdır.
Dönüştürülmüş Etik Davranış: Can, alıntı yaptığı cümleleri tırnak içinde ("...") göstermeli ve ödevin sonuna "Kaynakça" ekleyerek faydalandığı sitelerin linklerini yazmalıdır.
Senaryo 3: "Oyun İçi Öfke" (Netiket - İnternet Etiği)
Olay: Arda, online bir rekabetçi oyunda takım arkadaşının yaptığı bir hata yüzünden maçı kaybeder. Çok sinirlenir ve "Oyun içi sohbet" kısmından arkadaşına ağır hakaretler eder, onu "beceriksiz" olarak etiketler.
Etik Analiz: Ekran başında olmak, gerçek hayattaki nezaket kurallarını yok sayma hakkı vermez. Bu durum siber zorbalığa girer.
Dönüştürülmüş Etik Davranış: Arda sinirlendiğinde klavyeden uzaklaşmalı, eleştirisini hakaret etmeden, sadece oyun içindeki taktiksel hata üzerinden yapmalıdır. "Bir dahaki sefere şu hamleyi yapsan daha iyi olurdu" demek etik bir yaklaşımdır.
Senaryo 4: "Ücretsiz Yazılım Tuzağı" (Siber Güvenlik ve Etik)
Olay: Elif, normalde ücretli olan profesyonel bir fotoğraf düzenleme programının "full crack/bedava" versiyonunu bir forum sitesinde bulur. Yazılımı indirip bilgisayarına kurar.
Etik Analiz: Elif hem yazılımcının emeğini çalmış (hırsızlık) hem de bilgisayarını virüslere karşı savunmasız bırakmıştır. Çoğu "crackli" yazılım, arka planda kullanıcı verilerini çalan yazılımlar içerir.
Dönüştürülmüş Etik Davranış: Elif, ücretli yazılımı alamıyorsa onun yerine açık kaynak kodlu ve tamamen ücretsiz alternatifleri (örneğin Photoshop yerine GIMP kullanmak gibi) tercih etmelidir.
Bilişim Etiği Testi: Sen Olsan Ne Yapardın?
| Durum | Etik Seçenek |
| Sosyal medyada bir arkadaşın hakkında yalan bir haber gördün. | Haberi yaymak yerine arkadaşını uyarır ve gönderiyi şikayet ederim. |
| Bir web sitesinde tasarım yaparken çok güzel bir ikon buldun. | İkonun lisansına bakarım, "ücretsiz kullanım" demiyorsa sahibinden izin alırım veya kullanmam. |
| Arkadaşın bilgisayarını açık unutup masadan kalktı. | Ekranı kapatır veya arkadaşıma bilgisayarını açık unuttuğunu söylerim. Hesabına girip şaka yapmam. |
Bilişim Etiği Bilgi Testi
Sorular her seferinde karışık gelir.
Defterinize yeni bir sayfa açın ve başlığa “İnternet Etiği Kuralları ve Ben” yazın. Aşağıdaki bölümleri sırayla tamamlayın. Her bölümü tamamladıktan sonra yanına bir emoji veya küçük bir çizim ekleyin.
1. Bölüm: İnternet Etiği Nedir? (Tanım Yazma)
- İnternet etiğini kendi cümlelerinizle tanımlayın. (En az 3 cümle)
- Örnek başlangıç: “İnternet etiği, çevrimiçi ortamda başkalarına ve kendimize karşı saygılı davranma kurallarıdır…”
- Altına şu soruyu cevaplayın: “Gerçek hayatta birine söylemeyeceğin bir şeyi internette neden söylememeliyiz?”
2. Bölüm: İyi ve Kötü Davranış Örnekleri (Tablo Çizme)
Defterinize aşağıdaki gibi bir tablo çizin ve boşlukları doldurun:
| İyi Davranış (✅) | Kötü Davranış (❌) |
|---|---|
| Başkalarının fotoğraflarını izin alarak paylaşmak | Birinin fotoğrafını izinsiz paylaşmak |
En az 4 iyi ve 4 kötü örnek yazın. (Siber zorbalık, gizlilik, telif hakkı, yalan bilgi yayma gibi konulara değinin.)
3. Bölüm: Senaryolar (Ne Yapardım?)
Aşağıdaki senaryolardan 3 tanesini seçin ve her biri için “Ben ne yapardım?” sorusunu cevaplayın (en az 2-3 cümle).
- Arkadaşın bir grup sohbetinde başka bir sınıf arkadaşınız hakkında kötü bir şaka yapıyor ve herkes gülüyor.
- İnternette çok komik bir video buldun ve bunu kendi adınla paylaşmak istiyorsun.
- Bir oyun sitesinde tanımadığın biri senden özel bilgilerini (adres, telefon) istiyor.
- Sosyal medyada gördüğün bir haberin doğru olup olmadığından emin değilsin ama çok ilginç geldi.
- Bir arkadaşın senin iznin olmadan fotoğrafını hikayesine koydu.
4. Bölüm: Dijital Ayak İzim (Yansıma ve Çizim)
- Şu soruyu cevaplayın: “İnternette bıraktığım izler (paylaşımlar, yorumlar) ileride benim hakkımda ne düşündürebilir?”
- Altına kendinizi temsil eden bir “dijital avatar” çizin. Avatarın etrafına şu anda internette bıraktığınız izlerden 5 tane yazın (örneğin: oyun skorları, yorumlar, beğeniler…).
- Son olarak şu taahhüdü yazın ve imzalayın: “Bundan sonra internette ___________________ konusunda daha dikkatli olacağım.” (Boşluğu doldurun.)
5. Bölüm: Kendi İnternet Etiği Kurallarım (Liste Oluşturma)
Defterinize “Benim 8 İnternet Etiği Kuralım” başlığı atın ve 8 madde yazın. Örnek:
- Başkasına zarar verecek yorum yapmam.
- Bilmediğim kişilere özel bilgi vermem.
